TOKSOPLAZMA COĞRAFYASI: KEDİ KİM, FARE KİMLER?

Umur Gürsoy, Halk sağlığı uzmanı

National Geographic Türkiye’ dergisinin Ocak 2013 sayısındaki “Kedi Dedektifi” başlıklı o kısa ama çok önemli yazıyı unutmuştum.¹ Türkiye’nin de içinde olduğu orta-doğu ve doğu coğrafyasındaki bitmeyen savaşlar; Türklerin ‘İslâmın Kılıcı’ sıfatını alacak kadar kendilerini asker millet olarak tanımlamaları ve son seçimde ortaya çıkan tabloyu beğenmeyen yöneticilerin açıklamalarından, MHP’nin hiçbir hükümet ortaklığı içinde olmayarak barışçı girişimleri zora sokan tutumları vb. ve sonra birden ve bu kez çok fena tırmanan PKK ve İŞİD terörü, beni bu esrarengiz konu ile tekrar ilgilenmeye yöneltti:

Acaba, bizim siyasetçilerimizin hangileri yaşadıkları ailevi ve çevresel ortamlar nedeniyle kedi ve farelerin bulunduğu ortamlarda yaşamıştı? Kedilerde ve bütün memelilerde yaşayan; kedi pisliğindeki yumurtalarıyla (kist) insana ve diğer hayvanlara bulaşan; fareleri ve diğer memelileri ara konak olarak kullanan, hastalığı uzun süre belirti vermeden veya çok hafif belirtiler vererek seyreden toksoplazma gondii parazitini toplumumuzun azımsanmayacak yüzdesinin bilmeden (gizlice) vücudunda taşıyor olması ile artan toplumsal huzursuzluk, iç savaşlar ve terör arasında bir ilişki var mıydı?

Zira, Çek asıllı kedi dedektifi ve evrim biyoloğu Jaroslav Flegr, toksoplazmanın kedilere fareler yoluyla geçtiğini, parazitin farenin beynini kontrol altına alarak kediye karşı cesur, tehlikeye ölümüne atılmaya açık hale getirdiğini keşfetmiş. Parazitin kendisine de geçtiğini 1990 yılında öğrenen Flerg, tokzoplazmanın kendi beynini de kontrol altına almış olabileceğinin düşünerek bunun böyle olup olmadığını araştırmış ve şüphelerinde haklı çıkmış. Çünkü daha önce yapmadığı, kendine uymayan, ancak yeni bir taşıyıcıya geçme ihtiyacındaki parazite uygun bazı tuhaf davranışları varmış. Örneğin: Trafikte cadde geçiyor ve fakat sürücüler korna çaldığında kenara çekilmiyormuş. Araştırmaları sonucunda kanında toksoplazma paraziti taşıyan kişilerin trafik kazalarına karışma oranının toksoplazma bulunmayanlara göre 2,6 kat fazla olduğunu bulmuş.² Yazar, bu sonucun yani latent toksoplazma (belirtisiz, gizli, tipik hastalık belirtileri göstermeyen, genel tekniklerle izlenmesi zor) enfeksiyonu geçirenlerin tahmin edilemeyecek kadar çok sayıda halk sağlığı ve ekonomik sorunlara yol açacağını ifade ediyor. 

Dünya nüfusunun % 30-60’ının kanında bulunan bu parazit kırsal ve yoksul bölgelerde yaşayanlarda daha fazla görülüyor. Soğuk iklimlerde (örneğin İsveç’te % 5’den az) ve yüksek irtifada görülme sıklığı azalan tokzoplazma geçirenlerin Türkiye’deki oranı bilmiyoruz, ama gebe kadınlarda bu oranı: %17,3-78,0.^3,4

Bağışıklık düzeni zayıflayan durumunlarda (örn: gebelikte düşük ve ölü doğumlara neden oluyor) ve AİDS gibi hastalıklarda tokzoplazma çok tehlikeli oluyor. İnsan ve fare beyinlerinin benzerlikleri göz önüne alındığında (aynı anatomiye sahipler ve aynı nörotransmiterleri kullanıyorlar), ortaya şu soru çıkıyor: Eğer toxoplasma, farelerin davranışlarını, temel içgüdülerini değiştirebiliyorsa, acaba bir insanda da benzer bir etkiler yapar mı?⁵

Kaliforniya Üniversitesi Ekolojik Analiz ve Sentez Ulusal Merkezi tarafından desteklenen İnsan Kültürel Çeşitlilik Çalışma Grubu'nda analiz kalıbı ve sürecinin bir parçası olan bir araştırmaya göre, her ne kadar Türkiye’de beklenden daha az nevrotiklik çıktı ise de kontrol grubuna göre toksoplazmalı grupta beş kat nevrotiklik bulunmuş.⁶ Araştırmacı Lafferty’e göre toksoplazma taşıyan insanlarda daha fazla olan ‘suçluluğa yatkınlık’a ek olarak; yapılan psikolojik testlerde: Paraziti taşıyan kadınların daha cana yakın, dışa dönük ve arkadaş canlısı; daha akıllı, kurallara bağlılık gösteren; saygılı, vicdanlı, akıllı, uygun, ahlakçı, ağırbaşlı; kuralcı, sıcakkanlı; başkalarına dikkatli, bağlı; nazik, uyumlu ve katılımcı oldukları görülmüş. Taşıyıcı erkeklerin ise daha kıskanç ve şüpheci, daha fazla içine dönük ve yeniliklerden ve belirsizliklerden kaçınan; tutucu, daha az akıllı ve daha tepkisel; sert, sadık; sabırlı, yavaş; tutumlu, duygusal reaktif; değişken, duygulardan çabuk etkilenen; duygusal olarak daha dengesiz  ve kolayca üzülen kişiler olarak bulunmuş.^3,6 Makaleyi yorumlayan Dr. Çakan: “Acaba … tokso mu erkeklerimizi başka erkekle konuştu diye karılarını öldürmeye dek götüren kıskançlığa sürüklüyor?” diye soruyor.³ Toksoplazma bu kadarla kalmıyor. Şizofreni, pipolar bozukluk (Manik Depresif Reaksiyon), çeşitli kaygı bozukları (enksiyete), alzheimer ile ilişkisi olduğu saptanan latent toksoplazma pozifliği ile ilgili trafik kazaları arasındaki ilişki Türkiye’de de çalışılmış.^{9, 7} Ayrıca böbrek yetmezliklerine ve kalp romatizmasına neden olduğunu bildiğimiz kızıl ve streptokok enfeksiyonlarını geçirenlerde obsesif kompulsif bozukluk (takıntı)  ve tik hastalıklarının da fazla görüldüğüne dair çalışmalar da var.^{8, 9}

Örneğin “başvuruda bulunarak askere alınmayı ve terörle mücadelede görev yapmayı isteyen çok sayıda yurttaşın”¹⁰ ve Doğu ve Güney-Doğu Anadolu’da pek çok ili kan gölüne çeviren acımasız terör örgütü üyelerinin kanlarında toksoplazma gondii paraziti ve streptekok enfeksiyonu varlığı araştırılıp tedavi edilmeleri mi gerekiyor? Ya da ABD başkanlık seçimlerinde başkan adaylarını kolesterol düzeylerinin dahi tartışma konusu olduğu bir dünya da bizler de bu sıcak toksoplazma coğrafyasında artık, parti liderleri ve milletvekili adaylarının ve silah taşıyan herkesin toksoplazma ve streptokok enfeksiyonu geçirmiş olmadıklarını kanıtlamalarını mı istemeliyiz? Sağlık ekoloji, çevre sağlığı ve savaş birbiri işte bu kadar yakın ilişkili anlayacağınız. Ve çözümü çok derinlerde olan sorunlar ve çözüm arayışları halkın sağlığını bu denli ilgilendiriyor.

Kaynakça:

1.       Kedi Dedektifi. National Geographic Türkiye. Ocak 2013:72.

2.       Flegr J., Havlícek J., Kodym P., Malý M., and Smahel Z. Increased risk of traffic accidents in subjects with latent toxoplasmosis: a retrospective case-control study. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC117239/. Erişim Tarihi: 07.09.2015.

3.       Dr. Nedim Çakan’dan “Delirten Parazitler”. http://timursumer.com/?p=4630. Erişim tarihi: 11.08.2015.

4.       Öcal M. http://www.guncelpediatri.com/makale_302/Toksoplazmozis-Derleme. Erişim Tarihi: 07.09.2015.

5.       Carl Zimmer C. The Return of the Puppet Masters. http://scienceblogs.com/loom/2006/01/17/the-return-of-the-puppet-maste/. Erişim Tarihi: 07.09.2015.

6.       Lafferty KD. Can the common brain parasite, Toxoplasma gondii, influence human culture? http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/273/1602/2749.full.pdf+html. Erişim Tarihi: 07.09.2015.

7.       "Enfeksiyonlar Trafik Kazalarını Artırıyor". http://www.haberler.com/enfeksiyonlar-trafik-kazalarini-artiriyor-2653662-haberi/. Erişim Tarihi: 10.09.2015.

8. Ray PÇ ve ark.  Çocukluk Çağı Obsesif Kompulsif Bozukluğunda PANDAS  ve Hiper immunoglobulin D Sendromu Birlikteliği: Olgu Sunumu.  22. Ulusal Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı Kongresi. 22-24 Nisan 2012:48

9. Ayşegül Yolga Tahiroğlu ve ark. Çocukluk Çağı Obsesif Kompulsif Bozukluğunda İmmün Etyoloji. 19. Ulusal Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Kongresi. Antakya:14-18 Nisan 2009;48.

10. Genelkurmay: Vatandaşlar askere alınmak için başvuruyor. http://www.mynet.com/haber/guncel/genelkurmay-vatandaslar-askere-alinmak-icin-basvuruyor-1944003-1. Erişim Tarihi: 07.09.2015.

Not: Eylül 2015 tarihinde Halkın sağlığı.org sitesinde yayınlanmıştır. Site yayınına son verince buraya taşıdım.

ÇERNOBİL FELAKETİNİN YARI ÖMRÜ

         Stronsium 90 yağıyormuş

           ota, süte, ete,

           umuda, hürriyete,

           kapısını çaldığımız büyük hasrete.

                                        Nazım Hikmet

Umur Gürsoy

Halk Sağlığı Uzmanı

1972 yılında başlayan Türkiye’nin kendi topraklarına nükleer santral kurma macerası 45. Yılına girerken; 26 Nisan 2016 saat 01.30’de dünyanın başına gelen insan kaynaklı en büyük felaket olan Çernobil’in Nükleer Kazasının da 31. Sene-i devriyesine nail olduk. Kaza olduğunda 0-15/18-20 yaşını yaşayanlarla kazadan 0-15/18-20 yıl sonra doğanlar (1971/69-67-2001/2003/2005 arasında doğanlar) radyasyon kirliliğinin en yüksek olduğu yıllarda büyüme ve gelişme çağında; metabolizmaları çok yüksek olan yaş grubu idi. Bu Çernobil kohortu bugün 15 ila 45 (18-48/50) yaşlarındalar. Kazanın üzerinden tam 30 yıl geçti, ama Türkiye’de Çernobil konulu yapılmış 30 bilimsel araştırma bulamazsınız. Çünkü üniversitelere konan “Çernobil konulu açıklama ve araştırma yasağı” resmen kalkmadı.(1) Bilim insanlarımızın da böyle yasaklarla ve araştırma zorluklarıyla dolu ulusal konularla pek ilgisi yok. Elimizdeki tek araştırma şansı bu kohortdaki ölümlerin, hastalıkların ve psiko-sosyal/entelektüel yaşamla ilgili sorunların diğer yaş grupları içindeki oranlarına bakıp farklı olup olmadığını araştırmak, ama Türkiye’nin ölüm ve ölüm nedeni istatistikleri maalesef ne sayıca ne de nitelik olarak doğruları yansıtıyor. (2)

Her ne kadar bir nükleer kazada sayıları birkaç yüzü bulan sayıda radyoaktif madde, kazanın başlamasında 30 dakika ile 30 saat içerisinde çevreye salınsa da; bunlardan sadece 54 tanesinin fiziksel yarılanma ömürleri 25 saatin üzerindedir.(3) Atmosfere radyasyon sızıntısına neden olan Çernobil gibi bir nükleer santral kazasından sonra, santralden uzaktaki kurbanların sağlık etkilerinden sorumlu üç ışınımetkin çekirdekçik (radioactive isotope) vardır: Fiziksel yarı ömrü (T_f) 8 gün olan İyot-131 (I-131), T_f=28,8 yıl olan stronsiyum-90 (Sr-90) ve T_f =30 yıl olan sezyum-137 (Cs-137.)(4,5)

Fiziksel yarı ömür, ışınımın canlı dokudaki etkisini anlamamız için yeterli değildir. Çünkü hangi yoldan alınırsa alınsın ışınımetkin çekirdeğin vücudumuzdan atılıncaya (ter, idrar ve dışkı vb. yoluyla) ya da yerleşeceği organa (kemik, tiroid bezi, yumurtalık veya erbezleri vb.) gidinceye kadar vücutta izlediği metabolik yol dediğimiz bir yol vardır. Bu yüzden, bir maddenin sağlık etkilerinde biyolojik yarı ömür ve etkin (effective) yarı ömür kavramı daha önemlidir. Fiziksel yarılanma ömrü ne olursa olsun (kısa ya da uzun) vücuda giren bir ışınımetkin maddenin yarısının vücuttan atılması için geçen süreye o maddenin biyolojik yarılanma ömrü (T_b) denir; ama kemikte biriken kalsiyum gibi bazı maddeler için biyolojik atılım yıllar boyu sürebilir (kimyasal madde vücutta birikir). Bu nedenle fiziksel ve biyolojik yarı ömre göre hesaplanan bir de etkin (etkili) yarı ömür (T_e) tarif edilir ve T_e=T_f X T_b / T_f + T_b formülü ile hesaplanır (6,7). Etkin yarı ömür, fiziksel ve biyolojik yarı ömür göz önünde bulundurulduğunda, vücuda alınan maddenin (etkili olan) yarısının vücuttan atılımı için geçen toplam süredir (8).  Biyolojik sistemler karmaşıktır ve etkin yarılanma ömrü, vücuda farklı yollardan alınan ve tek bir metabolik yola sahip olmayabilen (örn. Sezyum) farmakolojik veya kimyasal maddelerin yarısının vücuttan atılması için geçen, mekanizmaları birden fazla ve oldukça bağımsız süreçlerin toplam süresi anlamına gelir. (7) Bu nedenle sağlık etkilerini, ışınımetkin çekirdeğin  alınım dozu kadar biriktiği veya girdiği metabolik yol ve etkin yarı ömür belirler.

I-131, tiroit bezinde birikir ve tiroid bezi kanserlerinden ve hastalıklarından sorumludur. Kalsiyumun metabolik yolunu izlediği için Sr-90’ın tamamı kemikte birikir ve kan yapıcı organımız kemik iliğini sürekli radyasyona sunuk bırakarak kan kanserleri ve kan hastalıklarından sorumlu olur. Cs-137 bütün metabolik yolları kullandığı için vücuda eşit olarak dağılır ve bütün organ dokularını radyasyona maruz bıraktığı için genel vücut kanserlerinden, erken yaşlanmadan (ömrün azalması), bağışıklık sistemi hastalıklarından (diabet) ve kadın ve erkek üreme organındaki üreme hücrelerini ışınıma uğrattığı için gelecek nesillerdeki genetik hasarlardan sorumludur (4,5).

Bu anlamda I-131’in biyolojik yarı ömrü 80-57 gün; Cs-137‘nin biyolojik yarı ömrü 70-110 gündür (10,11). Biyolojik yarı ömür süreleri üzerinde tam bir anlaşma yoktur ve yıldan yıla yapılan yeni araştırmalar ve Birleşmiş Milletler Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu’nun (IAEA) Uluslararası Radyasyon Koruma Kurulu’nun (International Commission on Radiological Protection) (ICRP)  tavsiyeleriyle bu süreler değişmektedir. Örneğin 1959 yılında ICRP’nin I-131 için verdiği biyolojik ömür 138 gündü. 1980’de ICRP bu süreyi 80 gün olarak düzeltti. Bazı araştırmacılara göre bu sürenin 57 gün olması gerekir (12). Aynı biçimde Cs-137’nin biyolojik ömrü iki farklı kaynakta 70 ve 110 olarak verilmektedir. (10,11)

Daha önceki yayınlarda “Kemikten atılımı pratik anlamda yok” diye bildiğimiz Sr-90’ın biyolojik yarı ömrü çeşitli kaynaklara göre 14 ila 600 günden 1000 güne; 18 yıla, 30 yıla ve en üst süre olarak ise 49 yıla kadar değişik verilmektedir. Bunun nedeni Sr-90’ın vücutta izlediği karmaşık metabolik yollardır. Bununla birlikte bütün atılım yollarının ortalaması olarak ortalama biyolojik ömrü 18 yıl kabul edilmektedir. Sr-90 ve diğer radyoizotopların atılım hızı vücut ve kemik metabolizmasının yaşa ve cinse, yaşam tarzına vb. bağlı farklılıklar nedeniyle cins ve yaş durumundan çok etkilenmektedir (13).

Bu durumda kaynaklarımıza ve hesaplamalarımıza göre nükleer santral kazalarının sağlık sonuçlarından ağırlıklı olarak sorumlu olan yukardaki üç elementten Sr-90’ın etkin yarılanma ömrü bütün yaş ve cinsler ortalaması olarak ortalama 11 yıl, I-131’in etkin yarı ömrü 7 gün ve Cs-137’nin etkin yarı ömrü de 70 ila 108 gün olarak kabul edebiliriz (10).

Nükleer santral tehlikesinin çok da uzun sürmediğini düşünüp yüreğinize bir ferahlık mı geldi? Yanılıyorsunuz; öncelikle bu etkiler santralden uzaktaki kurbanlar için geçerli ve radyasyon vücuda bir kere alındığında söz konusu. Ama nükleer santral kazası olduğunda radyasyon kirliliği bir günde, su sıkınca ateşin ve dumanın biten herhangi bir yangın gibi birden sonlanmıyor ki? Üstelik etki bir kere olsa da sağlık sonuçlarının ortaya çıkması 40 yıl ve nesiller boyu olabiliyor. 26 Nisan 1986’da olan Çernobil Nükleer santralı kazasının boyutun anlamak için 10 Mayısa kadar 15 gün boyunca Türkiye’yi de içine alan Avrupa ve Asya’da nereleri kirlettiğini Cs-137 cinsinden bir daha görmek isterseniz 2005 yılında Fransız ulusal radyasyon koruma ve nükleer güvenlik kurumu Institut de Radioprotection et de Sûreté Nucléaire’in (IRSN) tarafından 15 dakikada bir yapılan ölçümlerden üretilen canlandırmanın başlat okunu tıklamanız yeterli: http://www.irsn.fr/FR/popup/Pages/tchernobyl_video_nuage.aspx. Fukushima deniz yaylımı için de bu adresteki en alttaki hareketli simülasyona bakınız: http://cerea.enpc.fr/fukushima/index.html. Atmosfer yayılımını gösteren kaynak bulamadım, ama aradan geçen 6 yılda okyanus canlılarında ne gibi bir birikim oldu ve insana yansıması nasıl incelemek gerek, ama Türkiye için önemli bir tehdit oluşturmuyor.

1986 Çernobil ve 2011 Fukushima kazaları bir kez daha gösterdi ki nükleer yangın kolay sönmüyor, günlerce, aylarca devam ediyor ve radyasyonlu bulutlar fiziksel ömrünün yarısını, daha sonra, kalan yarısının, daha sonra yarısının yarısının yarısını…. sonsuza kadar azala azala da olsa; ete süte hürriyete yağdıra yağdıra dünyanın karalarını ve denizlerini iki kez dolaşır. Her yaşta, her nefes alışta, her süt ve süt ürünü tükettiğimizde; soframıza gelen her balıkta, yediğimiz ve yemeğimize kattığımız her besin maddesinde onu tekrar tekrar vücudunuza alıyor ve biyolojik yarılanma ömrünü yaşatıyoruz. Birikimli etki ömür ve nesiller boyu sürerken (14) beraberinde bu etkileri ölçüp, hesaplayıp önlem almamızı sağlayacak araştırma yasakları da hâlâ sürüyor. (8)

İşte bu yüzdendir ki sadece şehitler değil; nükleer santral kazaları da ölmez!

Kaynakça:

1.       Gürsoy, U. Barışta ve Normal Çalışma Koşullarında Akkuyu Nükleer Santral(ler)inin Halk Sağlığı Yönünden Risk Değerlendirmesi. Toplum ve Hekim, Eylül-Ekim 2000, 15(5).

2.       HEAL. İletişim Kiti: İskenderun Korfezi’nde Komurden Elektrik Üretimi ve Sağlık. http://env-health.org/IMG/pdf/heal_tr_iskenderunkorfezi_iletisimkiti_sub2016_final.pdf. Erişim Tarihi: 14.04.2016

3.       Soyberk, Ö. Nükleer Bir Kazada Çevre Kirlenmesi ve Toplum Sağlığı Sorunları. Çevre'85 Çevresel Etki Değerlendirmesi Sempozyumu, 5-7 Haziran 1985, İzmir, Dokuz Eylül Çevre Mühendisliği Bölümü.

4.       WHO. Nuclear Power: Accidental Relaeses-Practical Guidance for Public Health Action. Report on a WHO Meeting, 1-4 October 1985, Mol, Belgium:1987.

5.       Dvorak, V. Ionizing Radiation. in Last, J. M., Wallace B. R. (ed. by),  Cannor, E. B-C....(at al.), (ass. Ed. by), Maxcy-Rosenau-Last Public Health and Preventive Medicine, 13th ed., U.S.A. Prentice-Hall International Inc:1992.

6.       Collins, J. C. Health Hazards of Ionizing Radiotions and Radioactive Substances. in Hobson, W. (ed. by), The Theory and Practice of Public Health, Fifth Ed., New York, Toronto, Oxford University Press:1979

7.       Effective Half-Life. https://en.wikipedia.org/wiki/Effective_half-life. Erişim Tarihi: 14.04.2016

8.       Nükleer Tıp. https://tr.wikipedia.org/wiki/N%C3%BCkleer_t%C4%B1p. Erişim Tarihi:14.06.2016

9.       European Nuclear Society (ENS). Effective half life. https://www.euronuclear.org/info/encyclopedia/h/half-life-effective.htm. Erişim Tarihi: 14.04.2016

10.   Caesium-137. https://en.wikipedia.org/wiki/Caesium-137. Erişim Tarihi: 14.04.2016

11.   Kramer HG., Hauck BM., Chamberlain MC. Biological Half life of Iodine in Normal and Athyroidic persons. http://www.lanl.gov/BAER-Conference/BAERCon-46p027.htm. Erişim Tarihi: 12.04.2016

12.   Strontium-90. https://en.wikipedia.org/wiki/Strontium-90. Erişim Tarihi: 14.04.2016

13.   Elekro Manyetik Radyasyon. Güler Ç., Çobanoğlu Z. http://sbu.saglik.gov.tr/Ekutuphane/kitaplar/css32.pdf. Erişim Tarihi: 14.04.2016

Not: Nisan 2016 tarihinde Halkın sağlığı.org sitesinde yayınlanmıştır. Site yayınına son verince buraya taşıdım.

ÇİVİSİ ÇIKMIŞ BİR TOPLUMDA GRİP SALGINI NASIL YÖNETİLİR?

Umur Gürsoy, Halk Sağlığı Uzmanı

Karagöz-Hacivat oyununda olduğu gibi “Grip salgını geldi, hoş geldi!” Bazıları ne kadar adını ağızına almak istemese de yine ‘adı batasıca hayvan’ gribi idi. 2009’da başlayıp 2010’da sönen; dünyayı etkisi altına alınca adı en üst salgın düzeyi olan Pandemiye çıkan Domuz Gribi nedendir bilinir; Türkiye’yi çok sevdi.

Pek çok baş yöneticinin ve bazı tıp profesörlerinin sözlerine kulak veren başta sağlıkçılar olmak üzere milyonlarca kişi 2009 yılında aşılanmadıkları için domuz gribi hükmünü 2015-16 kış aylarında da sürdürüyor. Bir göğüs hastalıkları profesörü en çok izlenen haber saatinde televizyonlara çıkıp “aşı ticari bir oyun, korumaz; boş verin D Vitaminini şu beş otu yiyin” deyince toplum ilginç biçimde koskoca sağlık bakanlığı teşkilatına ve onun bağışıklama ile ilgili çok alanlı tıp bilimi kurullarına inanmıyor. 2009 Pandemisinde de zamanın başbakanı ve muhtemelen danışmanları da aynı şekilde düz mantıkla düşünüyordu, aşı olmadılar, Sağlık Bakanlığı ile ters düştüler ve bütün bağışıklama (toplum aşılaması) hizmetlerinin geleceği baltalandı.

Hiç kimse anti-virüs ilacının da bütün diğer aşılar ve bütün diğer ilaçlar gibi ticari mal olduğunu ve çoğunun yabancı ülke şirketlerinden alındığını vb. düşünmedi. Sağlık ekonomisinde de, klasik ekonomide de bunun adına bilanço deniyor: Aşı olmadık ne kaybettik; aşı olsaydık ne kaybedecektik? Ölümlerin az olması, hastalığın toplumsal zararının az olduğunun göstergesi ve kanıtı mıdır? Kaldı ki 2009 yılında salgının başlamasından bir ay sonra, artık, bütün grip vakaları domuz gribi kabul edilerek ihbar ve boğaz sürüntüsü (kesin tanı) zorunluluğu kaldırıldı. İnsanların hangi hastalıktan öldüğü bilinmediği için aynı Çernobil nükleer felaketinde ölenlerin sayısının sadece 31 itfaiyeci ile sınırlı kalması gibi bir durum Türkiye için de geçerli oldu. Belki 2009 salgınında gripten ölüm sayısını biliyorduk, toplam grip sayısını bilmiyorduk, bu yüzden salgını şeddetini hiçbir zaman hesaplayamayacağız. Aynı şekilde grip nedeniyle işe devamsızlık ve hastane yatışları ve tedavi giderleri (sokağa atılan ilaçlar dahil) nedeniyle kayıplarımızı hesaplamak için çaba göstermedik. Ebru Çobanoğlu’nun “Grip Aşılaması: Kanıt ve Kamu Politikaları Arasındaki Uçurum” başlıklı yazısını da böyle okuyorum: Bilinenler bilinmeyenlerin % kaçıdır? Her ne kadar salgın bilgisi evrenseldir ve uygulamaları bilimin ışığındadır, ama epidemiyoloji biliminin yer/zaman/kişi (toplum) ilkesine göre aynı zamanda ulusaldır ve toplumdan topluma görelidir (1).

Aşı olmayan toplum hastalanır, okulları kapalı kalır. Öğretmenler, sağlıkçılar, bankacılar, fabrikalarda çalışan işçiler, onları getirip götüren servis, otobüs, dolmuş vb. şoförleri, askerler, güvenlik görevlileri 3-7 gün çalışamaz veya verimsiz çalışırlar. Hastane ve hekime başvuru ve ilaç giderleri artar. Bütün kamu hizmetlerinde hesaplanabilir, ama baş yöneticilerce hesaplanmayan zarar oluşur. Ve toplumun risk gruplarında (çocuklar, gebeler, kalp, akciğer ve şeker hastalarında ve yaşlılarında) erken ölümler oluşur. Domuz gribi ve bütün aşı ile korunulabilen hastalıklar, aşı olmayanlardan oluşan toplum grubu için Allah’ın sopasıdırlar.

Biz halk sağlığı hekimleri tedavi (klinik) hekimlerinin aksine toplumu tek tek hastalara değil, bir bütün ve bütün yaş ve cins ve meslek gruplarına reçete veririz. Yani ne yapılması gerektiğini toplum ve ülke çıkarlarının tamamını düşünerek karar veririz. Aldığımız eğitim bizi sadece hastasına değil, toplumun bütün bireylerine karşı sorumlu yapar. Dolayısıyla halk sağlığı hekimine grip aşısını boşamak kolay değildir.

Siz gelin beni okuyun, ister yönetici ve ister sade bir yurttaş olun, grip salgınına karşı ülkemizin her sağlık kurumunca hazırlanmış olması gereken Grip Pandemisi Planı’ndan aldığım şu öğütleri kendinize uygulayın:

1.      Eğer Sağlık Bakanlığı’nın yüksek risk grubu olarak tespit ettiği aşağıdaki gruplardan iseniz hastalığınızı belirten heyet raporuna istinaden tüm tabiplerce reçete edildiğinde aşıların bedelleri kurumlarınca ödenmekte olduğundan grip aşınızı daha yaptırmadı iseniz bile hemen şimdi yazdırın ve aşınızı olun:

a.      65 yaş ve üzerindeki kişiler ve yaşlı bakımevleri ve huzurevlerinde kalan kişiler sağlık kurulu raporu aranmaksızın,

b.      Astım dâhil süreğen akciğer ve kalp-damar hastalığı olan erişkin ve çocuklar,

c.       Şeker hastalığı dâhil herhangi bir süreğen iç salgı bezi (metabolik) hastalığı, böbrek yetmezliği, hemoglobin yapım bozukluğu hestalığı (hemoglobinopati) olan veya kanser ilacı gibi bağışıklık baskılayıcı (immunosupresif) alan erişkin ve çocuklar,

d.      6 ay–18 yaş arasında olan ve uzun süreli aspirin tedavisi alan çocuk ve ergenler (11-21 yaş).

2.      Kamu hizmetlerinin aksamaması ve salgını yayılmaması için aşağıdaki meslek grupları üyesi iseniz hemen aşılanın:

a.      Kamu yönetimi açısından anahtar rol oynayan kişiler (Cumhurbaşkanı, başbakan ve hükümet üyeleri, illerde valiler ve müdür ve şube, okul müdürleri vb.,

b.      Başta doktorlar ve hemşireler olmak üzere sağlık personeli (Ambulans şoförleri ve laboratuvar personeli dahil),

c.       Aşı dağıtımından (varsa aşı üretiminden) sorumlu personel,

d.      Telekomünikasyon, elektrik temini, su temini ve toplu taşıma hizmetlerinin sürdürülmesinde anahtar rol oynayan kişiler,

e.      İtfaiye personeli,

f.        Polis teşkilatı, askeri personel, Sivil Savunma teşkilatında çalışanlar.

3.      Bu da benden: Bütün aile bireyleri olarak her iş veya okuldan her eve veya yemeğe oturuşta ellerinizi en az bir dakika köpürterek yıkayın (musluk başını köpüklemeyi unutmadan), insanlarla öpüşmeyin, ağzını örtmeden hapşıranların ortamından hızla çıkın.

Kur’an’da yazılı olmayan hiçbir şeye inanmayanların, komplo teorilerine ve psikolojik savaş propagandalarına inananların çok olduğu bir toplumda zor da olsa; domuz veya değil, herhangi bir grip salgınından ülkenin korunması ve baş edebilmesinin yukarıdakilerden başka bir yolu yoktur. Bu bir salgınbilim ve güvenlik ahlâkıdır.

Aşılanmanın zamanı her ne kadar salgın başlamadan önce idi ise de, bilimsel gerçekler gereği aşılandıktan hemen sonra başlayan koruma bir ay içerisinde giderek artar. Ayrıca her virüs aşısında ve virüs hastalığında olduğu gibi vücutta bir virüs varken diğer virüs vücutta hastalık yapamaz. Biz buna virüs interferansı (Virüsler arasında çatışma, aynı anda veya zaman aralıklarıyla iki değişik virüsün etkisine maruz kalan hücrede bir virüsün diğerinin etkisini azaltması veya ortadan kaldırması) diyoruz (2).

Yüksek risk grubundakiler ve yüksek risk grubuna girmeseler de risk grubundaki 5 yaşın altındaki çocuklar ve gebeler domuz gribi olsun veya olmasın, grip hastalığını genel toplum bireylerinden daha ağır geçirirler, yüksek risk gruplarındakilerin, gribe yakalanmış gebelerin ve çocukların hastaneye yatma olasılıkları ve ölüm tehlikeleri genel topluma göre daha fazladır. Bu ve yukarıdaki nedenlerle nedenle hangi yaşta ve gebeliğin hangi ayında olurlarsa olsunlar küçük çocukların, yüksek risk gruplarının, gebelerin ve yukarda saydığımız meslek grupları üyelerinin salgın zamanı grip aşısı olmaları önerilir. Grip aşısı yapılan gebelerin bebekleri de gripten korunmuş olurlar.

Yazıyı, halkinsagligi.org adresimizde daha önce yayımlanan Özlem Kurt Azap’ın “Domuz” değil “bildiğimiz” insan gribi! “ başlıklı yazısını da okumanızı önererek bitirelim.  Özellikle  “Her yıl görülmesi beklenen grip olgularının bu yıl niçin gündemin ilk sırasına oturduğunu anlamak gerçekten zor.” cümlesine benim de katıldığımı belirterek.

1. Çobanoğlu E. “Grip Aşılaması: Kanıt ve Kamu Politikaları Arasındaki Uçurum”. http://www.halkinsagligi.org/grip-asilamasi-kanit-ve-kamu-politikalari-arasindaki-ucurum-ebru-cobanoglu/#comment-202.

2. İnterferance. http://www.tipterimlerisozlugu.com/interference.html

3. Azap Ö.K. “Domuz” değil “bildiğimiz” insan gribi!”. http://www.halkinsagligi.org/domuz-degil-bildigimiz-insan-gribi-ozlem-kurt-azap/#comment-201.

Not: Ocak 2016 tarihinde Halkın sağlığı.org sitesinde yayınlanmıştır. Site yayınına son verince buraya taşıdım.

POPÜLİZMİN BİR ÖRNEĞİ: OBEZİTEYİ ÖNLEMEK İÇİN BİSİKLET DAĞITMAK?

Umur Gürsoy, Halk Sağlığı Uzmanı

"Şehir İçi Yollarda Bisiklet Yolları, Bisiklet İstasyonları ve Bisiklet Park Yerleri Tasarımına ve Yapımına Dair Yönetmelik", Resmi Gazetede yayınlanarak 03.11.2015 tarihinde yürürlüğe girdi. Politik ve yönetimsel kararlar da resimdeki üç-beş-yedi yanlışın bulunması temeline dayanan resimli bulmacalara benzer. Çevre ve sağlık konularında akılcı, çok alanlı bilime saygılı; toplumun bütün çıkar gruplarını karar alma düzeneklerine katan (demokratik) yönetimsel kararlar, daha az hatalı olur.

Türk Dil Kurumu (TDK) obezlik(ğ)i (obezite) “aşırı şişmanlık”; popülizm’i ise: “1. Politik durumu dramatize ederek halkın ilgisini uyandırmak amacıyla yapılan politika; 2. Halk yardakçılığı” olarak tanımlıyor. Konumuza hangi popülizm tanım uyar; siz karar verin.

Her ne kadar ihtiyacından fazla kalorili besin tüketmeye ve hareketsizliğe bağlansa da şişmanlığın genetik nedenleri de vardır. “Yapılan çalışmalar şişmanlık oluşumunda kalıtım veya genetik faktörlerin % 25-40 oranında rol oynadığını göstermiştir.”.(1) Sigara içenlerin ve obezlerin ‘daha az yaşadıkları’ için “kısa dönemde sağlık maliyetleri yüksek olsa da uzun dönemde sağlıklı insanlara göre daha az sağlık maliyetine yol açtıklarını” gösteren bir araştırmaya göre “Hollanda sağlık sistemi, her obez kişi başına erken ölüm nedeni ile 50.000 USD (2007) tasarruf etmektedir.”.(1) Bu nedenle şişmanlık iktidarların işine gelebilir, ancak obezliğin yol açtığı hastalıklar (kas-iskelet, eklem ve kalp-beyin damarı hastalıkları, yüksek kan basıncı, ileri yaşta görülen şeker hastalığı, kanser vb.) nedeniyle sağlıksız ve verimsiz bireyler sağlık dışı toplumsal maliyet artışlarına da yol açarlar. Bu nedenle iktidarlar aşırı şişmanlık ile savaşmak isterler.

Sağlık Bakan(lığ)ının (SB) açıklamasından halen %33’ler mertebesinde olan “normal kiloluların oranının yüzde 50'lilerin üzerine çıkartılmak” istendiğini; … toplumun teşvik edilmesi için belediyelere her bir metrelik bisiklet yolu için bir; toplam 1 milyon bisiklet dağıtılacağını;… Kampüste bisiklet alanı oluşturan üniversitelerin de projeye dahil edileceğini; … belediyelerden bu konuda çok talep geldiğini ancak Çevre ve Şehircilik Bakanlığının onaylı projesiyle gelen başvuruların sayısının az olduğunu”; anlıyoruz.(2) SB’nın bisiklet dağıtımı için bildiğimiz tek ölçütü; ‘belediyeler veya üniversitelerce yapılacak nitelikli bisiklet yolunun her bir metresi başına’lık ve ‘2015-2018 yıllarında seçmeli spor ve fiziki etkinlik dersini açan’ veya ‘Bisiklet Modülü’ dersini uygulayan okulların 5., 6. ve 7. sınıf öğrencisi olmak’tır. SB’nın dağıtacağı bir milyon bisikletin karşılığı bin km bisiklet yoludur.(3,4)

Bisiklet yollarının artışı ve trafik kazalarının azaltılması, uzunca bir zaman önce (1999) taslak dokümanı üniversite halk sağlığı anabilim dallarına da görüş almak için yollandığı halde hâlâ nihai dokümanı yayınlanmayan SB Çevre Sağlığı Eylem Planı’nın içindeki, ancak ‘obezliğin’ değil, ‘trafik kazalarının’ ve ‘hava kirliliğinin azaltılmasının’ bir hedefi idi.(5,6) Hedeflerde konulan artış oranlarına izleyebilmek için ‘halen var olan’ı (yani ‘payda’yı) bilmek gerekir. Bisiklet sayımız, bisiklet yollarımızın uzunluğu; ulaşım amaçlı bisikletlilerin yolcu-km* (7) uzunluğu ve bisikletli ulaşımın yolcu-km/yıl oranı hakkında ülke genelini temsil eden hiçbir istatistiğe sahip değiliz. Türkiye İstatistik Kurumuna (TÜİK) göre, 2014 yılı için devlet, il ve otoyollarımızda karayolu motorlu taşımacılığına dayalı toplam 276.073.000 milyon yolcu-kilometresi (kişi başına yaklaşık 0,28 km) yapılmıştır. Bu veride şehir içi yolcu-km verileri yoktur. 2006-2007 yıllarında yapılan İstanbul il idari sınırları ve İzmit-Gebze ilçesini kapsayan, 90 bin hanedeki %80 cevaplanma oranıyla 263.768 birey görüşmesine ve 360 bin yolculuk sayısına sahip bir hane halkı araştırmasına göre,  İstanbul ve Gebze’de yolculukların % 49’u yaya, %2’si deniz, %1’i de demiryolu ile ve toplamın % 70’i de toplu taşıma araçları ile yapılmaktadır. İstanbul ve Gebze’de “…tüm yolculuklar içerisinde bisiklet ulaşımının oranı sadece %0,05’te kalmaktadır.”.(8,9) İstanbul Bisiklet ve Yaya Yolları Projesine göre 2023 yılına kadar İstanbul’da 1004 km bisiklet ve yaya yolunun yapılması tasarlanıyor, ama bu uzunluğun ne kadarının bisikletlilere ait olacağı anlaşılmıyor.(10) Resmi olmayan bir kaynağa göre (2013), Türkiye’de bisiklet sayısı 30 milyon adettir.(11) Bunların kaçının ulaşımda kullanıldığını; kaçının eğlence ve spor amaçlı, kaçının ise çocuk-erişkin tipi olduğunu bilmiyoruz.

Bisiklet Dağıtmadan Önce ‘ICD-10 Hastalık ve Ölümün Dış Sebepleri Kodlarını ve İlgili Tanımlamalar’ı ve Yol Durumunu Bilmek Gerekir

Trafik Kazaları Yardım Vakfı Başkanı Prof. Dr. Rıdvan Ege’nin açıklamalarına göre (2003), son 42 yılda ülkemizde karayolu uzunluğu 2,3 kat artarken sürücü sayısı 70 kat; motorlu araç sayısı ise 77 kat artmıştı.(5) TÜİK’in yeni açıklama ve verilerine göre 2013 yılı verilerine göre Türkiye’de il ve devlet yolu uzunlukları 2008 yılına göre %2,4 arttı.(12) 2008’e göre 2013’de ise motorlu taşıtlar %30,3, sürücüler %38,1; toplam kazalar %27,1 oranında arttı. 2014 verilerine göre trafik kazasına bağlı ölümlerin %35,3’ü; buna karşılık yaralanmaların % 67,2’si kent içi yollarda olmaktadır. 2008’den 2013’e kent içi ölümlerde %13,3’lük bir azalma; buna karşılık trafik kazasına bağlı yaralanmalarda %72,6’lık artış olmuştur.**(13) Kent merkezlerinde yeterli olmayan otopark ve garajlar yüzünden kaldırım, yol kenarı, sokak, cadde ve bisiklet yollarının motorlu taşıtlarca işgali her yıl artarak devam etmektedir.(5) TÜİK’e göre, 2015 Eylül ayı sonu itibarıyla kırsal alanda olduğunu var saydığımız traktörler hariç; Türkiye’de, büyük çoğunluğu il ve ilçe merkezlerinde ve büyükşehirlerde bulunan 18.044.471 motorlu araç vardır. Ortalama büyüklükte bir araba gece ve gündüz ayrı ayrı olmak üzere için 6-12 m²’lik (ort. 9 m²) park yerine gereksinir. Otomobiller ve onun yollar, otoparklar, benzin istasyonları vb. gibi ikincil etkilerinin belirlediği gündelik yaşam, kentlerdeki çoğu kamunun malı ve kullanımında olan kentsel alanların ve arazileri, büyük bir çoğunluğu yaya ve çocuk olan kesimin aleyhine işgal eder. Bir araba, sürüş veya otopark dışı park durumunda (ki ülkemiz de bu, kent merkezlerinde yaya kaldırımlarını da kapsar) tampon tampona gidiş veya duruş halinde ortalama beş metrelik karayolu şeridini kaplar.(5) Bu işgal 2015 Eylül ayı otomobil sayımıza göre toplamda 90.222 km’dir. İnsanların yaşadığı ve bisiklete bindiği en önemli alan olan şehir içi yolların ve parkların sorumluluğu belediyelere ait olup kent içi yol uzunluğu ile ilgili Türkiye’yi temsil eden bir istatistiğe internet kaynaklarında rastlayamadık. Varsa; il, il, tek tek, araştırılması gerekmektedir. Bir örnek vermek gerekirse traktör hariç motosiklet dâhil 2015 Eylül itibarıyla İstanbul’daki 3.551.784 adet motorlu taşıt; sürüş veya otopark dışı park durumunda İstanbul Büyükşehir Belediyesinin sorumlu olduğu 29.702 Km’lik (2010) kent içi yol uzunluğunun yaklaşık % 60’ını işgal eder (17.759 km).(8) Bir başka resmi açıklamaya göre yaşadığım kent Osmaniye’nin merkez ilçesinde “kazalara karışan araç cinslerinin %50’ sinin bisiklet, elektrikli bisiklet ve motosiklet”tir.(14)

Resmi olmayan bir kaynağa göre “Türkiye’de 2012 yılında bisikletlilerin karıştığı 5.254 tane kaza da 41 kişi” ölmüştür.(15) Türkiye’nin hastalık nedenlerine göre nitelikli istatistikleri, dolayısıyla TÜİK kazaları ve Uluslararası Hastalık Sınıflandırmaları-10 (ICD-10) ‘kod’larına ve ‘taşıma kazalarıyla ilgili tanımlamalar’ına göre ‘Hastalık ve ölümün dış sebepleri: V01-V99 Taşıma kazaları’ istatistikleri hâlâ ulaşılabilir değildir.(16,17) Bu yüzden trafik kazasına karışan, ölümlü veya yaralanmalı bisiklet kazalarını ve nedenlerini derinlemesine inceleyemiyoruz. Bisiklet gruplarının gönüllü çabaları ile topladıklarını başlangıç alarak tarafımdan ve basın haberlerinden yapılan internet taramalarına göre Türkiye’de bisikletlilerin karıştığı trafik kazalarında 2014 yılında 30; 2015 yılında kasım ayı sonuna kadar da 61 bisikletli ölümü gerçekleşmiştir. Artış iki kattır. Bu incelemeye göre, trafikte bisikletli ölümlerinin 2014’de % 16,7’si, iki katından fazlasıyla 2015’de ise %36,1’i 15 yaş ve altında gerçekleşmiştir.(18,19) Ülkemizdeki bisikletli ulaşımın azlığı nedeniyle bütün bisiklet yolculuklarının; özelde de çocuk yaş grubunun yolcu-km oranları çok küçük olduğu için bisiklet yolculukları sırasında oluşan trafik kazası ölümleri motorlu taşıt kazası ölümlerine göre çok fazladır. Bisiklet, Türkiye’de Avrupa’ya göre daha tehlikeli bir ulaşım aracıdır.

Sonuç olarak obezliğin çarelerinden birisi de hareket etmektir, ama insanların bisiklete binecek ve yürüyecek güvenli yaya ve gezinti yollarının olmadığı şehirlerde bisiklete binmek çok tehlikelidir. Türkiye’de bisiklet dağıtmak; denetlenmesi zor ve tehlikeli bir obezlik savaşımı yoludur. Bunun yerine daha tehlikesiz ve kolay olanı; sokakların sağ şeritlerindeki ve kaldırımlarındaki otomobil işgallerine son verecek çevre sağlığı eylem plan ve politikalarını yaşama geçirerek bütün yollarımızı yayalar ve bisikletlilerimiz için güvenli hale getirmektir.

Kaynakça:

1 . https://tr.wikipedia.org/wiki/Obezite

2.       http://www.hurriyet.com.tr/saglik-bakani-mehmet-muezzinoglu-ucretsiz-bisiklet-dagitilacak-28560382

3.       Sağlık Bakanlığı Tarafından Bisiklet Desteği Sağlanacak Belediyeler İçin Bisiklet Yolu Kriterleri. http://www.saglik.gov.tr/TR/belge/1-40076/saglik-bakanligi-tarafindan-bisiklet-destegi-saglanacak-.html?vurgu=bisiklet

4.       Sağlık Bakanlığından öğrencilere bisiklet müjdesi. http://www.basaksehirport.com/saglik-bakanligindan-ogrencileri-bisiklet-mujdesi-37459.html

5.       Gürsoy U. Enerjide Toplumsal Maliyet ve Temiz ve Yenilenebilir Enerji Kaynakları. https://www.ttb.org.tr/kutuphane/enerji.pdf

6.       Çevre Sağlığı Ulusal Eylem Planı. Yayınlanmamış taslak belge. Sağlık Bakanlığı: 01.12.1999.

7.       Ulaşım Ölçü Birimleri. https://en.wikipedia.org/wiki/Units_of_transportation_measurement

8.       İstanbul Büyükşehir Belediyesi.  İstanbul Metropoliten Alanı Kentsel Ulaşım Ana Planı (İUAP). Mayıs 2011. http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/kurumsal/Birimler/ulasimPlanlama/Documents/%C4%B0UAP_Ana_Raporu.pdf.

9.       http://www.istka.org.tr/content/pdf/Bisiklet-Yollari-Yol-Guvenlgi-Kriterleri-.pdf

10.    Bisiklet ve Yaya Yolları Projeleri. (bağlantı açılmaz ise google’da bu isimle arama yapınız). www.ibb.gov.tr/_.../download.aspx?...Bisiklet%20ve%20Yaya%20Yollar...

11.    Erli TY. Bisiklet, çevre ve sağlığa 100 milyar $ katkı sağlıyor. http://www.dunya.com/spor/bisiklet-cevre-ve-sagliga-100-milyar-katki-sagliyor-190142h.htm

12.    http://www.milliyet.com.tr/turkiye-de-il-ve-devlet-yolu-uzunluklari-manisa-yerelhaber-449325/

13.    http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=18760

14.    Osmaniye’de denetim artı, kazalar azaldı. http://www.milliyet.com.tr/osmaniye-de-denetim-artti-kazalar-azaldi-osmaniye-yerelhaber-222012/

15.    Manisada “Bisikletli Ölümler Dur!sun” Eylemi. http://www.bisiklethaber.com/2013/08/manisada-bisikletli-olumler-dursun-eylemi/

16.    TÜİK. Motorlu Kara Taşıtları İstatistikleri-2013. file:///C:/Users/User/Downloads/-5266616783049227361..pdf

17.    Hastalık ve ölümün dış sebepleri (V01-Y98). http://www.istanbulsaglik.gov.tr/w/sb/bisi/verigiris/icd/20aciklama.pdf  

18.    Trafik Kazalarında Kaybettiğimiz Bisikletli Dostlarımız. http://www.bisikletforum.com/konu/trafik-kazalarinda-kaybettigimiz-bisikletli-dostlarimiz.111556/

19.    Deniz Kırımsoy ve arkadaşlarının paylaşımları. Bisiklet Kazalarını Önleme Platformu. https://www.facebook.com/groups/bisikletlilertrafikte/

---

*Bir yolcunun bir taşıtla gittiği kilometre cinsinden ortalama uzaklık miktarı, yolcu-km (passenger-km-pkm).

** Hesaplamalar TÜİK. Karayolu Trafik Kaza İstatistikleri-2014 verilerinden tarafımızdan yapılmıştır.